Een eiland in zee – de omnibus, Annika Thor, vertaling Emmy Weehuizen-Deelder, Lemniscaat, 10+
Deze bespreking stond op 23 augustus 2025 in het Friesch Dagblad
De vier boeken van Annika Thor over twee Joodse zusjes uit Oostenrijk die in 1939 naar pleeggezinnen in Zweden worden gestuurd, zijn nu gebundeld in een omnibus. Ze zijn verbijsterend actueel.
De manier om boeken voor de vergetelheid te behoeden is door er een omnibus van te maken. Uitgevers kunnen de losse boeken niet blijven heruitgeven, maar met een omnibus zijn ze in één klap gered. Het gebeurde recent met de boeken over Robin van Sjoerd Kuyper en eerder met Polleke van Guus Kuijer. Verhalen die het waard zijn om door de generaties heen te worden gelezen.
Heksenkind
Uitgeverij Lemniscaat komt voor het tweede jaar op rij met een waardevolle omnibus. Vorige zomer verschenen de drie boeken over ‘Heksenkind’ van de Britse schrijfster Monica Furlong in een verzamelband. De epische trilogie over een meisje in de middeleeuwen dat voor heks wordt aangezien, horen bij de lievelingsboeken van veel volwassenen van nu. Ze blijken niks aan zeggingskracht te hebben verloren en lezen als een wat eenvoudiger voorloper van Harry Potter. Wat vooral opvalt is dat het veel oplevert om de drie boeken (die oorspronkelijk in 1987, 1990 en 2003) achter elkaar te lezen. De sprongen in de tijd zijn beter te volgen en het is gemakkelijker om de verbanden tussen de verschillende delen en ontwikkelingen te leggen.
Twee Joodse zusjes
Dat geldt ook voor de ‘Een eiland in zee’, een omnibus die maar liefst vier boeken behelst. Het is het magnum opus dat de Zweedse schrijfster Annika Thor (75) tussen 1996 en 1999 schreef. Ze heeft er de Astrid Lindgren Memorial Award, die ze in 2000 kreeg en ook wel bekend staat als de Nobelprijs voor Jeugdliteratuur, grotendeels aan te danken. Thor beschrijft de lotgevallen van de twee Joodse zusjes Steffi en Nelli die als kind in 1939 door hun ouders vanuit Wenen naar Zweden worden gestuurd. Ze worden meteen van elkaar gescheiden en komen bij verschillende pleegouders op hetzelfde eiland terecht. Nelli vindt snel haar plek in het nieuwe gezin en maakt vrienden. De oudere Steffi heeft het minder goed getroffen. Ze wordt geplaatst bij de stugge tante Märta, die weinig moeite lijkt te doen om haar een gevoel van thuis te geven. Op school wordt ze gepest en ze heeft het moeilijk met de taal. Steffi gaat gebukt onder het verantwoordelijkheidsgevoel voor haar zusje en de onzekerheid over het lot van haar ouders. Die hebben hun dochters een toekomst in Amerika voorgespiegeld, waar het gezin herenigd zal worden. Als de oorlog in Oostenrijk uitbreekt, wordt het contact onregelmatiger en de spaarzame berichten van het thuisfront verontrustender.
Thor neemt uitgebreid de ruimte om de ontwikkeling van Steffi gedurende de oorlogstijd en de jaren daarna, te beschrijven Daarbij is het opnieuw een voordeel om de delen achter elkaar te lezen en op die manier in het hoofd van de hoofdpersoon te kunnen kruipen en tijdens haar tienertijd met haar op te lopen. In de eerste drie delen hanteert Thor het perspectief van Steffi. In het laatste deel is er ineens ook de blik van haar jongere zusje Nelli, wat voor een stijlbreuk en enige vervreemding zorgt.
Pinksterkerk
Steffi en Nelli hoeven in het neutrale Zweden niet meer bang te zijn voor de nazi’s, maar ze worden ook nogal abrupt verlost van hun Joodse identiteit. De pleegouders laten de zusjes dopen in de Pinksterkerk en sturen ze naar de zondagsschool. Het lukt Steffi alleen niet om liefde voor Jezus te gaan voelen. Als ze ouder is, kiest ze voor haar Joodse identiteit met als risico de liefde van haar Zweedse pleegmoeder te verliezen. Hun relatie is een van de aangrijpender verhaallijnen als de redenen voor het stuurse gedrag tante Märta invoelbaar worden gemaakt.
‘Een eiland in zee’ is een nauwgezet verhaal over opgroeien en het zoeken naar identiteit in oorlogstijd, dat ondanks de omvang (meer dan 700 pagina’s!) leest als een trein. Meer dan 25 jaar verschijning nog erg relevant en verbijsterend actueel. Thor biedt een interessante uitwerking van een de bijeffecten van een oorlog: vluchtelingen die hun heil zoeken in andere landen. De manier waarop ze worden opgevangen en bejegend is goed vergelijkbaar met de huidige tijd volop oorlogen dichtbij huis. Het zet aan het denken over hoe we ons verhouden tot mensen die tegen wil en dank huis en haard verlaten. Zeker als die nog aan het begin van hun leven staan.
